Mieszkały w Reńskiej Wsi, zginęły w getcie. Upamiętniono siostry Weißenberg

Upamiętnienie zorganizowano w rocznicę nocy kryształowej. Przed dawnym miejscem zamieszkania sióstr spotkali się mieszkańcy Reńskiej Wsi i okolic, przedstawiciele samorządu oraz młodzież. W uroczystości uczestniczył dr Sławomir Pastuszka, badacz historii i dziedzictwa społeczności żydowskiej.

Jak wyjaśnił wójt Tomasz Kandziora, wybór miejsca nie był przypadkowy. Przy dzisiejszej ulicy Kozielskiej 4 znajdowała się niegdyś gospoda rodziny Weißenberg. Obecnie stoi tam inny budynek, ale to właśnie z tym adresem przez lata związane były losy rodziny.

– W tym budynku przez dziesięciolecia rodzina Weißenberg prowadziła zajazd. Później, gdy zmarł ojciec Pauli i Rosy, gospoda była dzierżawiona miejscowemu karczmarzowi. Ale siostry nadal w tym budynku mieszkały – mówił Tomasz Kandziora.

Rosa i Paula były dwiema ostatnimi żydowskimi mieszkankami Reńskiej Wsi. W grudniu 1942 roku zostały stąd deportowane, a następnie osadzone w getcie Theresienstadt, na terenie dzisiejszych Czech. Obie tam zginęły.

Wójt podkreślał, że kamienie poświęcone siostrom mają również szersze znaczenie: przypominają o żydowskich mieszkańcach Reńskiej Wsi i ziemi kozielskiej oraz o ofiarach nazistowskich prześladowań.

Stolpersteine to niewielkie kamienie z mosiężnymi tabliczkami, umieszczane w nawierzchni przed ostatnimi dobrowolnie wybranymi miejscami zamieszkania upamiętnianych osób. Projekt niemieckiego artysty Guntera Demniga przywraca przestrzeni publicznej nazwiska i historie ofiar nazizmu. Dotyczy zarówno Żydów, jak i osób prześladowanych z innych powodów.

Dr Sławomir Pastuszka zwrócił uwagę na wyjątkowy charakter wydarzenia. Jak zaznaczył podczas uroczystości, Reńska Wieś jest pierwszą wsią w Polsce, w której znalazły się Stolpersteine.

– Cieszę się, że te dwie ostatnie żydowskie mieszkanki Reńskiej Wsi w ten sposób zostały upamiętnione i każda osoba, która będzie przechodzić tą ulicą, będzie mogła spojrzeć na ich imiona i na ich tragiczny los – powiedział.

Badacz podziękował również wójtowi za troskę o lokalne dziedzictwo. Podkreślił, że pamięć o dawnych mieszkańcach powinna przekraczać podziały narodowościowe i religijne.

– Nie patrzy na historię jednowymiarowo, ale wielowymiarowo, patrzy na swoich obecnych i dawnych mieszkańców z perspektywy ludzi, a nie tego, jakiej byli narodowości czy jaką wyznawali religię – mówił o Tomaszu Kandziorze.

Ważną częścią uroczystości była modlitwa „Boże pełen miłosierdzia”, którą dr Pastuszka odmówił w językach hebrajskim i polskim. Przypomniał, że siostry należały do żydowskiej gminy wyznaniowej w Koźlu, której częścią była również Reńska Wieś. Z tą społecznością związany był cmentarz żydowski w pobliskiej Dębowej.

– Gdyby los potoczył się normalnie, zapewne by tutaj zmarły i zostały pochowane na tym cmentarzu – powiedział. Wyjaśnił, że modlitwa towarzysząca pożegnaniu zmarłych na żydowskim cmentarzu prawdopodobnie nigdy wcześniej nie zabrzmiała za Rosę i Paulę.

Jak poinformował wójt, sprowadzenie dwóch kamieni z Niemiec było możliwe dzięki wsparciu finansowemu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. Upamiętnienie ma pozostać trwałym, obecnym w codziennym otoczeniu znakiem pamięci o dawnych mieszkankach.

Po części plenerowej uczestnicy przenieśli się do Urzędu Gminy na spotkanie z dr. Sławomirem Pastuszką wokół jego książki „Cmentarze żydowskie na Górnym Śląsku”. W publikacji znalazł się także cmentarz w Dębowej. Rozmowę prowadził dr Michał Matheja, prezes Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej, które wydało książkę.

Rocznica, w którą zorganizowano wydarzenie, przypomina o pogromie z 9 na 10 listopada 1938 roku. Podczas nocy kryształowej w nazistowskich Niemczech, obejmujących wówczas również Austrię i przyłączone tereny Sudetów, palono synagogi, niszczono żydowskie sklepy i mieszkania. Żydów bito, zabijano i masowo zatrzymywano, a tysiące mężczyzn osadzono w obozach koncentracyjnych. Nazwa odnosi się do szkła z rozbitych witryn, które pokrywało ulice. Pogrom był przełomowym momentem eskalacji nazistowskiej przemocy wobec ludności żydowskiej.

Przy Kozielskiej 4 ta historia zyskała osobisty wymiar. Dwa kamienie przypominają o konkretnych kobietach, ich domu i społeczności, której były częścią, zanim prześladowania odebrały im życie.